Chewsurscy wojownicy

Wchewsurskiej ustnej twórczości ludowej najważniejsze miejsce zajmuje poezja heroiczna i historyczna. W kulturze zmilitaryzowanych społeczności Kaukazu lokalni bohaterowie, wychwalani za swoją dzielność, siłę i charakter, często opisywani
byli w kategoriach mitologicznych i boskich.
Spośród średniowiecznych bohaterów narodowych Chewsu-
retii szczególne miejsce zajmuje Torgwa Dzagani, który zatrzymał najazd sąsiednich plemion i wybudował ufortyfikowaną wieś Muco, której wieże uczyniły ją nie do zdobycia. Według legendy Dzagani od narodzin nosił na ramionach znaki słońca, księżyca i krzyża, co miało być oznaką jego siły i boskości.
Kochający wolność Chewsurzy musieli jednocześnie stawiać czoła grabieżczym plemionom z Kaukazu Północnego oraz groźbie wyzysku ze strony panów feudalnych. W pierwszej połowie XVII w. nowo powstałe Księstwo Aragwi zapragnęło przejąć kontrolę nad wolną Chewsuretią. Krwawe walki, które trwały ponad dekadę, zakończyły się zwycięstwem Chewsurów. W walkach tych wyróżnili się Chirczla Baburauli (Arabuli), Martia Misurauli (Gogoczuri), Berdia Mamukauri (Gigauri), Mamuka Kalundauri (Gogoczuri).
Walczącemu przeciwko książętom Aragwi Mamuce Kalundauriemu towarzyszył, według legendy, boski znakpromień światła. Służył mu także cudowny miecz, który na sygnał właściciela sam wysuwał się z pochwy. Kalundauri pokonał księstwo Aragwi i na znak tego postawił na wzgórzu Begengori, w pobliżu wioski Gudani, kamienny pomnik, który stoi do dziś.
W wojnach przeciwko najeźdźcom udział brały także kobiety, spośród których wyróżniły sią Buba Basilauri oraz Tamarul Czinczarauli, uwiecznione w opowieściach.
Chewsurskie wioski niespodziewanie najechała plądrująca armia dagestańska. Ludność umocniła się w zamku i wieżach obronnych, tam stawiając opór wrogowi. Tamarul nie zdążyła wejść do wieży i broniła się w zwykłym domu mieszkalnym. W nierównej walce zadała włócznią śmierć siedmiu najeźdźcom. Aby upamiętnić ten akt bohaterstwa, ku czci Tamarul ustanowiono uroczyste święto, którego obchody mają miejsce przy Krzyżu z Gudani.
Buba Basilauri przyodziała kolczugę ojca, wzięła do ręki broń i wyruszyła konno na spotkanie atakującemu wrogowi. Wróg zorientował się, że walczy z kobietą dopiero wtedy, gdy Buba spadła z konia i spod hełmu wysunęły się jej długie włosy.
***
Tak wytrzymałe były chewsurskie kobiety:
Na jednej z szatilskich wieży widnieje napis upamiętniający zwycięstwo nad przeważającymi siłami północnokaukaskich plemion muzułmańskich: Z woli Namiestnika dana była nagroda mieszkańcom Szatili za odparcie wojsk Ahwerda Mahmada. 1843 r.
W czasie tej bitwy kula odbita rykoszetem od ściany wieży trafiła w kołyskę i zabiła leżące w niej dziecko. Matka dziecka zauważyła krew, zakryła kołyskę i wróciła do podawania mężowi prochu i kul. Bitwa zakończyła się. Mąż zapytał żonę: „Czemu ono tak długo śpi? ” Na co żona odparła: „Ono się już nigdy nie obudzi…”
Kobieta ukryła przed mężem fakt śmierci dziecka, żeby ten, wzburzony, nie chybił celu.