ხევსურები და მათი მეზობლები

ხევსურებს ჩრდილოეთის მეზობელ ტომებთან ურთიერთობა თავიანთი წესებით ჰქონდათ დარეგულირებული. თუკი მტრობა ჰქონდათ მეზობლებთან, ისიც უფრო პირადი, საგვარეულო ინტერესებით იყო გამოწვეული, ვიდრე პოლიტიკურით. მართალია რელიგიურმა დაყოფამ ისინი დააპირისპირა, მაგრამ “მოსაზღვრე ტომებთან ურთიერთობის რეგულატორი იყო არა სარწმუნოება, როგორც ხდებოდა ქრისტიანულ და მაჰმადიანურ ტომებში, არამედ ვაჟკაცობა.” (დ. ბენაშვილი)
“უნდა ვთქვათ, რომ ძველისძველად კავკასიის მთის სხვადასხვა სოფელში, სადაც ცხოვრობდნენ ლეკნი, დიდონი, ქისტნი, ხევსურნი, თუშნი, ჩვეულებად დაედოთ, რომ ერთი თემი მეორე თემს მოციქულებს მიუგზავნიდა, ჩვენში ზავი დავდოთ და რამდენი წლითაც ორივე მხარეს სურდათ, ზავს დასდებდნენ და შეცვლიდნენ ტყვიასა და ქუდს, რომელიც ნიშნავდა: ტყვია ვაჟკაცობასა და ქუდი ნამუსს. ეს იყო მაშინ შერიგების ნიშანი. და ესე ზავის დამდებნი ისე იყვნენ შეკრულნი მტკიცე პირობით, რომ არც ერთ მხარეს არ შეეძლო დანიშნულ ვადამდის მიხდომა, ტყვეების მოტაცება და სისხლის ღვრა. ერთმანეთში მშვიდობიანად დადიოდნენ. “ (ბ. ერისთავი-ჯორჯაძე)
მიუხედევად მშვიდობიანი ურთიერთობისა, მთიელთა შორის ხშირი იყო “ზავის აშლა” – ქურდობა, მზირობა, ნადირობა-მეკოპრეობა (“მენადირეთ წინავ კაცის მხოცელთ ძახნილან, იმათ უდენავ, ხალხ უხოცავ.”3-10). და ზოგჯერ მეტი კაცისგან შემდგარი რაზმები მალულად გადადიოდნენ მეზობელ თემებში, უსაფრდებოდნენ მგზავრებს, მწყემსებს, თარეშობდნენ მათზე და იტაცებდნენ ნადავლს, ტყვეებს.
ხევსურებმა ამდაგვარი თარეშის აღსაკვეთად იცოდნენ უღელტეხილების და გზა-ბილიკებზე “ვეშაგის” ჩაყენება, რომელნიც მტრის გამოჩენას მოსახლეობას შეატყობინებდნენ ან თავად შეებმებოდნენ მომხვდურს.
მთიელებს ერთმანეთთან აკავშირებდა ხელოსნობა. სხვადასხვა საქმის ოსტატნი (ქვითხურონი, მჭედელნი, დურგალნი, მქსოველნი) გადადიოდნენ ერთმანეთში ვაჭრობდნენ, ცვლიდნენ, გაჰქონდათ ერთმანეთში იარაღი, ფლას-ფარდაგი, სპილენძისა და ვერცხლის ნაკეთობანი, მარილი, ტყვია-წამალი და ა.შ

მომზადებულია შოთა არაბულის წიგნის ”ისტორიული თავგადასავალი ხევსურთა”-ს მიხედვით